داستان - جنگ و مردان سالخورده؛ روایت کامل

داستان - جنگ و مردان سالخورده

آنچه تاکنون درباره «داستان - جنگ و مردان سالخورده» منتشر شده است را در ادامه بررسی می‌کنیم.

باران هنگامه کرده بود، باد چنگ می‌انداخت و می‌خواست خانه را از جا بکند، درختان بلوط به جان هم افتاده بودند، ریسمان‌های باران ابرهای تیره را به زمین گل آلود می‌دوخت از درون اتاق صدای لرزان شب زده ای می‌آمد.

دختر به سرعت از خواب برخاست، اتاق دور سرش می‌چرخید، باران همچنان می‌بارید، از انعکاس رعد و برق در اتاق و غریدن آسمان به خود آمد، خواب هولناکی بود ـ با اضطراب از رختخواب برخاست و به سمت دستشویی رفت، دست و صورتش را شست تا شاید خواب از سرش بپرد، چشمان آبی، صورت بهت زده و اندام نحیفش را در آیینه می‌دید، که قطرات آب همانند شبنم بر چهره‌اش نشسته بود، دوباره خوابی را که دیده بود، در ذهنش مرور کرد، هنوز هم در هراس بود ترسی که در تمام وجودش موج می‌زد ناشی از خوابی بود که دیده بود، در پس، جمعیت به قیام ایستاده و در میان آن‌ها صدای آشنایی به گوش می‌رسید چه کسی می‌توانست باشد؟ بیشتر که به ذهنش فشار می‌آورد صاحب صدا را شناخت، برادرش بود که در میان میدان جنگ با دستانی وضو گرفته از خون در حالی که او را می‌خواند، با تکان دادن دست از او دور و دورتر می‌شد، در طول چند سال گذشته برای چندمین بار بود که خواب برادر مفقودش را می‌دید. مادرش که متوجه دختر شده بود به نزد او آمد گفت: آذر، دوباره خواب برادرت را دیده ایی!؟ آذر اول می‌خواست طفره برود و با چند جمله چیزی نیست، چیزی نیست، مادر را از تعلق خاطر بیرون آورد اما وقتی که مادر پیر قد خمیده‌اش را درست وانگریست گفت: مادر چرا نمی‌روی از ستاد مفقودالاثرهای جنگ بپرسی که مزار برادرم کجاست، اصلاً در بین مفقودین است، یا به ما دل‌خوشی می‌دهند؟ حاضرم قسم بخورم که تا کنون روح یوسف سرگردان است. یک شب، خواب جسم بی سرش را بر روی آب می‌بینم و شب دیگر می‌بینم که در کمین نیروهای بی‌شمار قرارگرفته که هر لحظه حلقه محاصره بر او و هم رزمانش تنگ‌تر می‌شود و همانند سپر، گلوله‌های بلا که از هر سو ما را نشان گرفته بودند، را دفع می‌کردند، گلوله‌ها با بر خورد بر پیکر یوسف و یارانش خون از سر تا به پای قامتشان جاری می‌شد برای چند لحظه آذر نگاه معنا داری به مادر کرد گفت: امشب یوسف با خلعتی سفید ایستاده بود انگار چیزی می‌خواست بگوید با چهره ای معصوم و چشمانی خواب آلود مدام مرا می‌خواند، شتابان به سوی او دویدم، هر چند دست و پا می‌زدم به او نمی‌رسیدم ـ آنگاه بر پای او افتاد و دامن مادر را در مشت گرفت و گریه کنان گفت: در وادی غریب شاید در میان نیزار هور بود که کم کم از برابر دیدگانم دور شد من به سر و روی می‌زدم مدام نام یوسف را می‌آوردم که با شنیدن رعد از خواب بیدار شدم بعد ادامه داد و گفت به یاد داری چند ماه از مفقودالاثری یوسف نگذشته بود، تو چند بار در خواب دیده بودی که روی به تو آورده بود و گفته بود «دا» به پدرم گفتی که امانتی من را به خانه برگرداند. ـ مادر که دوری یوسف چشمانش را کم سو کرده بود، گفت، لا حول ولا قوه الا بالله، مثل گذشته، هنگام حرکت کاروان‌های نور به سمت مناطق عملیاتی روح یوسف در خانه پر می‌کشد چه کاری می‌توانم بکنم؟ سیزده ساله می رم درب بنیاد شهید، جواب درستی نمی‌دهند، یک روز می گویند، در زمان عملیات یوسف عذر فرمانده را خواسته به پشت جبهه برگشته، روز دیگر می‌گویند مفقود شده، کجا؟ خدا می‌داند، اصلاً می دونی چیه می رم از هم رزماش عارض می شم که چرا یوسف را تنها گذاشته‌اند ـ مادر با کلماتی که در زیر لب زمزمه می‌کرد رفت که وضو بگیرد می‌گفت: هنوز پاسی تا سحر مانده؛ آسوده بخواب دخترکم، آسوده بخواب، و آذر نیز دوباره در خواب فرو رفت.                                                                                                     

صبح که آذر از خواب بیدار شد، مادر چادر به سر کرده و رفته بودـ مادر بی اعتنا به باد و باران در میان ترافیک ماشین‌ها در طول پیاده رو و خیابان‌ها، جفت دمپایی پلاستیکی را به آب باران می‌زد و قدم‌ها را کوتاه و آهسته بر می‌داشت، چادرش سنگین شده بود آب از سر و رویش جاری می‌شد، مثل اینکه حمام کرده باشد، بسیار مقاوم بود پیرزن دوران‌های تلخ و شیرین زندگی را چشیده بود او در یاد داشت که در اوج جنگ و بمباران شهرها، آقا مصطفی (همسرش) وقتی از جنگ سرزده به خانه آمده بود، آتشی از اندوه به سنگینی کوه مانشت را در دل خود خاموش کرده بود در طول شب که به درازای تمام شب های یلدا بود مدام با آذر خود را سرگرم می کرد و از بازی با دخترکش سیر نمی‌شد، صبح وقتی از خواب بیدار شد خیر بانو را صدا زد گفت: جعفر پسرمان شهید شده، بلند شو برویم او را به خاک بسپاریم، مادر بیچاره از شنیدن مرگ نور چشمش غش می‌کند وقتی که به خود می‌آید خود را در مراسم فاتحه پرسه زنانه فرزندش می‌بیند، همیشه به دخترش می‌گفت: آن شب را هیچ‌گاه از یاد نمی‌بردـ پیرزن لنگان لنگان خود را به اداره بنیاد شهید رساند، راهرو اداره طبق معمول شلوغ بود، انتقادها شنیده می‌شد، برادر شهیدی می‌گفت: «هر بار که برای استخدام می‌آیم می‌گویند، نداریم، مجوز فقط برای فرزند شهید است، من خودم فرزند شهیدی را می‌شناسم هنوزم که هنوزه سر کار نرفته، می‌روند دیگران را به نام فرزند شهدا معرفی می‌کنند و استخدام می‌شوند حتی افرادی با عناوین جعلی و استفاده از سهمیه فرزندان شاهد دکتر شده‌اند به ما که می‌رسند سببی و نسبی پیش می‌کشند» جانبازی که موجی بود می‌گفت «شما اینجا چه کاره اید چرا کار من را راه نمی‌اندازید» صدای بلندش در سرتاسر طبقات اداره شنیده می‌شد کارمند بیچاره را راحت نمی‌گذاشت، می‌گفت همین طوری کردید که پارسال چند درصد جانبازی من را کسر کردند، هرچه داد می‌زنم بابا، زن و بچه از دست من عاصی‌اند، کسی گوش نمی‌دهد، اداره بیمه فرانشیز دارویی من را هم نمی‌دهد، فاکتور صد هزاری بردم، سی هزار تومان به من دادند، با شش سر عائله از کجا خرج دارو و درمان را بیاورم ـ پیرزن راه رو را پشت سر گذاشت به دفتر احمدی که رسید نفس‌هایش به شماره افتاد، روی صندلی نشست یک ردیف صندلی خالی را در کنار خود می‌دید ربع ساعت که گذشت، آقای احمدی با کت و شلوار اتو کشیده، تازه خود را به اداره رسانده بود. همکارش را خطاب قرار داده می‌گفت!؟ صبح‌ها مجبورم خودم سیاوش (آقازاده) را به مدرسه برسانم به همین خاطر کمی دیر کردم آخر قبول نمی‌کند، دوست ندارد سوار ماشین‌های مدل پایین بشودـ بعد رو به خانم خیر بانو کرد گفت خوب پیر زن مگر نگفتم که هر وقت خبری شد شما را در جریان می‌گذاریم، توی این برف و باران چرا زحمت کشیدید آمدید، پیرزن که احوال پریشان دخترش را در بامداد دیده بود گفت «ترا به خدا ما را از بلا تکلیفی بیرون بیاورید اصلاً میرم از هم رز ماش گله می‌کنم، سیزده ساله جنگ تمام شده هنوزم استخوان‌های یوسف را پیدا نکرده‌اید حداقل راهی پیش پای ما بگذارید» احمدی گفت مادر من، صبر داشته باشید ما سعی خودمان را می‌کنیم پنجشنبه آینده یک سری از شهدا که در منطقه شرهانی توسط گروه‌های تفحص پیدا شده‌اند به کشور انتقال داده می‌شوند شاید خدا کرد سر نخی، رد پای از یوسف پیدا شد آن وقت شما را در جریان می‌گذاریم و بعد رو به خیر بانو کرد گفت: راستی تا یادم نرفته دوشنبه روز عید نوروز کاروان‌های نور به سمت مناطق عملیاتی به راه می‌افتند اگر مایلید تا اسم شما را برای عزیمت بنویسم با موافقت پیرزن آقای احمدی اسم او و دخترش را در لیست اسامی نوشت و بعد با لحن ملایمی گفت: مادر من صبر داشته باشید ...ـ خیر بانو که تجربه به او آموخته بود که از دست بنده خدا کاری بر نمی‌آید، بلند شد، رفت، در راه خانه قفسه قناری فالگیر را دید جلو رفت با یک‌صد تومان ناقابل و خلوص نیت، فال را از منقار پرنده گرفت، خواندن و نوشتن را از کلاس‌های قرآنی آموخته بود و تفأل بر دیوان حافظ را از شوی مرحومش، تکه کاغذ تا شده را باز کرد، با عینک ذره بینش، در دل شعر حافظ را زمزمه می‌کرد «شب تاریک بیم موج و گردابی چنین هایل، کجا دانند حال ما سبک باران ساحل‌ها» سپس کیف پولش را باز کرد فال را لای پول‌ها گذاشت و به خانه باز گشت.                                                                   

آذر، که مشغول بافتن ترنج‌های چهار گوشه قالی‌اش بود بر روی صندلی در جلوی تار و پود دار قالی نشسته بود، طنین آهنگ منظم ضربه‌های که بر تار و پود قالی می‌کوبید در فضای خانه می‌پیچید گیسوان بلندش شادابی و طراوت او را دو چندان می‌کردـ آذر با دیدن مادر بلند شد به سمت مادر رفت، حریر دامنش که اندام بلند او را به زیبائی می‌پوشاند بر روی فرش گسترده بود به نزد مادر که رسید با کلی قربان صدقه، با حوله سر و روی او را خشک کرد و از سر دلسوزی گفت: دیر کردی می‌ترسیدم مثل دفعه قبل تلفن به صدا در آید یکی از پشت تلفن بگوید که مادرت دوباره به صرع گرفتار شده و من سرا سینه وبا دستپاچگی به دنبالت تمام بیمارستان‌های شهر را بگردم ـ نفس‌های پیرزن که آرام گرفت گفت: «ای وای از بس هوا سم پرت بود یادم رفت ویزیت پزشکی را بگیرم» سپس آذر گفت: «ایرادی ندارد عصر خودم می‌روم و می‌گیرم» عصر که شد آذر چادر را به سر کشید با خداحافظی از مادر از خانه بیرون رفت ـ بعد از مرگ پدر همسایه‌ها به او و مادرش احترام خاصی از روی رفاقت، دوستی و محبتی که از پدر و پدر بزرگش به یادگار برده بودند می گذاشتند، مَشتی درویش همیشه به او می‌گفت: حمل بر ریا نباشد، همه ی اهل محل مدیون و نمک خورده پدر بزرگت هستیم، یکرنگ ساده زندگی کرد با فقیر، فقیر با غنی، غنی بود، سفره را با دیگران تقسیم می‌کرد عصرها که می‌شد به هر کس که می‌رسید می‌گفت «مال خالو است بفرمایید خانه» ـ در همین افکار بود که به کوی پزشکان رسید از همه جور پزشک متخصص در محل کار حضور داشتند از قلب و عروق، پوست و مو گرفته تا مغز و اعصاب، جلوی یکی از تابلوها ایستاد دکتر ... متخصص اعصاب و روان بعد از کمی مکث در ذهن خود گفت: این همان است که می‌خواستم سپس وارد مطب شد، مطب شلوغ بود بیماران از دست بیماری‌های جهش یافته قرن بیست و یکم دست به دامان دکترها شده بودند، یکی می‌گفت بابا این همه بیماری که در جامعه ماست ناشی از تأثیر‌ات جنگ است، از اعصاب خوردی تا بیمارهای قلب و نازای، تازگی‌ها سرطان هم شایع شده و بعد به وضعیت بهداشتی جامعه خورده می گرفت و دیگران حرف‌های او را تصدیق می‌کردند ـ خانم منشی با دیدن آذر تعارفی کرد و بعد از نوشتن نام مادرش در دفتر ویزیت، نوبت ویزیت را به یک شنبه بعد از تعطیلات نوروزی منوط به بازگشت پزشک از مسافرت موکول کرد، خانم منشی گفت: دکتر تصمیم دارد که تعطیلات را با سفر به خارج از کشور بگذراند و تا پایان سیزده بدر هیچ ویزیتی را قبول نمی‌کند آذر نیز ناچاراً قبول کرد ـ مرد بلند بالای رو به منشی کرد و با طعنه گفت هر چه باشد یارو پزشک است باید برای تمتع اعصاب هم که شده در طول سال، یک بار هم سری به فرنگ بزند تا بهتر به درد ما بیچاره‌ها برسد، منشی در جواب گفت: این دیگه به خودش بستگی داره، آذر، منشی را با جمعیتی بیمار تنها گذاشت و با خدا حافظی مطب را ترک کرد، در میان پیاده رو راه می‌رفت، سر کوچه چند جوانک ایستاده بودند دو سه تا متلک بارش کردند اما کوشش به این حرف‌ها بدهکار نبود از مطب پزشک تا خانه نیم ساعتی در راه بود در طول مسیر در این فکر بود که اگر دو برادرش را در کنار داشت، هر بی سر پایی جرات به خرج نمی‌داد که حرف‌های مفت بارش کند، در حالی که به سوی خانه راه می‌رفت حرف‌های جماعتی ذهنش را مشغول کرد آن‌ها می‌گفتند: چند کوچه بالاتر، چند نفر با ایجاد رعب و وحشت دست به گریبان شده‌اند با تفنگ و چاقو یکدیگر را لت و پار کرده‌اند، به سرعت به سمت خانه می‌رفت تا خدای نکرده مادرش از دیر رسیدنش دلواپس نگردد به خانه که رسید مادر در آشپز خانه بود.                                                                         

شب‌ها که می‌شد آذر با اسرار از مادر می‌خواست تا از پدر و دو برادرش برایش بگوید مادر که ذهنش پر بود از انفجارهای بی‌شمار گلوله سلاح‌های ضد هوایی و انفجار بمباران‌های گاه و بی گاه شهر ایلام، دوست نداشت دختر نازک طبع و نزارش را از مصائبی که روزگار بر سرشان آورده بود شریک کند، طفره می‌رفت اما با اصرار لب به سخن می‌گشود ـ مادر همیشه سخنان خود را با شعری از سعدی یاد می‌کرد می‌گفت: مزرعه سبز فلک دیدم و داس مه نو، یادم از کشته خویش آمد هنگام درو، اشک‌هایی همانند مروارید در چشمانش حلقه می‌زد و در حسرت ایام رفته غبطه می‌خورد مادر می‌گفت: وقتی که من و پدرت با هم آشنا شدیم تنها دارایی ما یک گلیم بود، که آن هم خودم بافته بودم طولی نکشید که خدا به ما یک پسر داد که پدر نام او را جعفر گذاشت، وضعیت معیشت برای ما سخت گردید به دنبال کار، همراه پدر از این شهر به آن شهر مهاجرت می‌کردیم، سحر که می‌شد من جعفر را به بغل می‌گرفتم، همراه پدر به راه می‌افتادیم و تا عصر روی زمین مردم در حوالی شهر کار می‌کردیم سنگ دور زمین مالک می‌چیدیم یا خمیر می‌گرفتیم نان ساجی می‌پختیم و عصرها نیز شیر گوسفندان را برای کد خدا می‌دوشیدیم فصل درو هم درو می‌کردیم در طول روز مشغول بودیم و در پایان روز خسته و کوفته دم، دم‌های غروب به خانه می‌آمدیم روزگار به همین منوال می‌گذشت، چند سالی در شهر قصر شیرین که در آن روزگار شهر آباد و پر جمعیتی بود ساکن شده بودیم مجبور بودم برای شستشو ظروف و لباس‌ها از آب رود خانه الوند استفاده کنم جعفر را به بغل و بقچه ی لباس‌ها را بر روی سر می‌گرفتم پس از نیم ساعت پیاده روی به کنار رودخانه می‌رسیدم ـ گیسوان جعفر همانند دخترکان بلند بود من که لباس در آب رود می‌شستم جعفر در کنار رودخانه به بازی مشغول می‌شد در یک لحظه موی لطیفی روی آب را پوشاند دست بردم و مو را در دست گرفتم و از داخل آب بیرون کشیدم که با تعجب جعفر را دیدم که به علت غلت خوردن به درون آب رودخانه افتاده بود، همیشه در این فکر بودم که اگر جعفر غرق می‌شد چه جوابی برای گفتن به پدر و پدر بزرگت خصوصاً مادر بزرگ داشتم ـ زمانی که جعفر دو ساله شد، یوسف به دنیا آمد به دنیا آمدن یوسف که در آن سال‌ها از تمام دردهای معیشت رنج می‌بردیم، عبارت بود از تجسم جمیع شادی‌ها و آرزوهای ما و بازگشت به شهر دیار خود یعنی ایلام، سایر اهل خانه هم، به شیطنت‌های این کودک نرم و نزار با دیده علاقه می‌نگریستند. حتی مادر بزرگت که ما، در خانه «ننه» می خواندیمش و همانند سایر مادر شوهرها زنی تند خو بود در مورد این نواده نازک و خوش زبان خویش نفرت و کینه یی را که نسبت به من داشت از یاد برده بود. جعفر و یوسف کوچک بودند عمویت آن‌ها را بسیار دوست داشت به خانه ی ما که می‌آمد عمویت سر به سر هر دوی آن‌ها می‌گذاشت جعفر و یوسف نیز گوش‌هایشان را با دستانشان می‌گرفتند و برای عمویت زبان در می‌آوردند، عمو اعتنا نمی‌کرد همین که سر را جلوتر می‌بردند عمویت دست می‌برد زبان آن‌ها را در انگشتانش می‌گرفت و بعد گریه کنان به سمت من می‌آمدند من نیز از عمویت گله می‌کردم که چرا سر به سرشان می‌گذارد؟ سال‌ها گذشت جعفر و یوسف پله، پله بزرگ و بزرگ‌تر شدند و در خانه ابر و باد و مه خورشید و فلک همه در کار آن بودند تا این دو نهال آرزو هر روز بیش از پیش ببالند، برگ و شاخه بر آورند و سر به سوی آسمان بر فرازند، از چشم شوری بعضی از همسایه ها نسبت به آن‌ها بسیار می‌ترسیدم و من نیز در عصرها اسپند در آتش می‌ریختم تا چشم زخمی به آن‌ها نرسد، پدرت آرزوها برای آن‌ها داشت حتی دخترکان نوزاد فلان فامیل را برای آن‌ها نشانه کرده بود آن‌ها نیز برای اینکه نشان دهند روز به روز بزرگ‌تر شده‌اند به تقلید از بزرگ‌ترها سجاده می‌انداختند نماز می‌خواندند تا اینکه به مدرسه رفتند، انقلاب که شد جعفر کلاس پنجم و یوسف هم کلاس سوم ابتدایی بود یک روز تظاهرات کننده‌ها خواستار تعطیلی مدرسه‌شان شدند نیروهای ژاندارمری شاهنشاهی نیز اقدام به شلیک گاز اشک آور به سمت آن‌ها کردند که مدرسه آن‌ها در میان و گاز اشک آور قرار گرفت من مثل سایر مادر دانش آموزان با دیدن دود گاز، شیون کنان به سمت مدرسه حکیم نظامی رفتم یکی می‌گفت: نترسید بخاری‌های مدرسه روشنند و گاز را خنثی می‌کنند دیگری می‌گفت: همه آن‌ها در گاز خفه می‌شوند آسمان دور سرم می‌چرخید دوست داشتم پرنده می‌شدم و به سمت مدرسه آن‌ها پر می‌کشیدم همین که دوان، دوان جلوتر رفتم، جعفر و یوسف از جلو آمدند، دست آن‌ها را گرفتم و به سرعت به خانه باز گشتیم. دنیا می‌چرخید، زندگی ما با خوشی می‌گذشت همه می‌گفتند شاه فراری شده سوار گاری شده، مردم دیگر ترسی از آجان و سرهنگ خزایی نداشتند هر کس وجدان خود را بهتر از هر قاضی می‌دانست.

جنگ که شد همه چیز از یک غروب شروع شد مردمانی که گرد و غبار جنگ بر چهره‌شان نشسته بود آواره ی شهر ما شدند با دیدن مهاجرین در آن روزها مردان سرود دایه، دایه وقت جنگ است را می‌خواندند، پدرت هم همراه بسیاری از مردان شهر، تفنگ جهاد و غیرت را بر دوش گرفتند، به جنگ رفتند، چند ماهی بود که از پدرت خبری نبود پدر بزرگ سرپرستی ما را به عهده گرفت، روزها می‌گذشتند، همچنان از پدرت خبری نداشتیم رادیو را که روشن می‌کردیم صدای «قربانی» را می‌شنیدیم که با زبان محلی حماسه گویی می‌خواند (دالگه هام ده سنگر هام ده دشت مهران) که اشک در چشمان مادربزرگ حلقه می‌زد و گوشه گلونی (روسری محلی) را در انگشتان می‌گرفت دست در پیش دیدگان می‌برد برای پدرت اشک می‌ریخت. پدرت که بعد از یک ماه دوری به خانه بازگشت محاسنش بلند شده بود در چهره ی او تعصبی از مظلومیت موج می‌زد، دیگر مثل گذشته بر چهره‌اش، لبان متبسم نقش نمی‌بست او می‌گفت: در حوالی روستای سرنی از بخش صالح آباد بودیم تعدادی از مردم روستا که در منطقه جنگی جا مانده بودند در سنگرهایی که برای خود ساخته بودند پناه گرفتند، هواپیماهای جنگی عراق کرکس وار بر روی سرما می‌چرخیدند یک روز هم‌زمان با طلوع خورشید میگی با وضعیت جنگی به سنگر آن‌ها نزدیک شد زن و مرد شتابان به داخل سنگر رفتند در این زمان بود دختر بچه‌ایی دوان، دوان خود را به سنگر آن‌ها رساند تا از شر بمباران در امان بماند ناگهان هواپیمای مهاجم موشکی را به سمت سنگر آن‌ها شلیک کرد با برخورد موشک به سنگر، سنگر همراه با تمام افرادی که در آن جا پناه گرفته بودند منهدم شد، ما که در آن حوالی بودیم هاج و واج به نظاره ایستادیم از شدت عصبانیت بغض‌ها در گلو خفه شده بود هنوز دود آتش از روی سر آن‌ها دور نشده بود که برای کمک با عجله به سمت سنگر دویدیم، همه آن ها تکه، تکه و در میان دود و باروت متلاشی شده بودند که بزرگی تکه‌های گوشت آن‌ها به اندازه کف دست بود، بوی کباب گوشت انسان‌ها ...ـ آذر با حالتی چندش آور حرف مادر را قطع کرد و بعد از وهله‌ای از پدر پرسید مادر گفت: من گله می‌کردم می‌خواستم مانعش شوم که به منطقه جنگی بر نگردد بهانه بچه‌ها را پیش می‌کشیدم او که آدم کشی را یک کار ننگ می دانست می‌گفت: چه کنم که وقت جنگ است باید برای دفاع از نوامیس که شده، به جبهه برگردم می‌رفت با قطار پر فشنگش تا توان در بدن داشت جنگیدـ جنگ بود، توی عملیات میمک عمویت که یک درجه دار ارتشی بود و احترام خاصی برای پدرت که برادر بزرگش بود، داشت، همیشه او را به نام حاجی می‌خواند می‌گفت: شب عملیات حاجی به نزد من آمد التماس می‌کرد که به پشت جبهه برگردم او می‌گفت: تو از من کوچک‌تری حد اقل اگر من شهید شدم تو سایه‌ای باشی برای فرزندانم عمویت می‌گفت: من که وظیفه داشتم در عملیات شرکت کنم قصد داشتم او را به پشت جبهه برگردانم از من خواهش و التماس، که باز گردد و از او اصرار، که برگردم از شدت دل‌تنگی دست بر گردن هم می‌انداختیم زار، زار گریه می‌کردیم اشک‌هایمان در جبینمان به هم می‌پیوست ـ جعفر و یوسف را به یادش می‌آوردم، دَین تو، پدر و مادر را به گردنش می‌انداختم اما قانع نشد که نشد. یک ماه از آغاز عملیات گذشته بود و ما همچنان از پدر و عمویت خبری نداشتیم کار خانوادگی من و پدر بزرگ این بود که از صبح زود تا عصر در کنار درب‌های بیمارستان امام می‌ایستادیم تا شاهد بازگشت هلیکوپترها که زخمی‌ها را از میدان جنگ به بیمارستان منتقل می‌کردند باشیم، من که در فکر پدرت بودم خورد و خوراک، پخت و پز را به کلی فراموش کرده بودم یک روز که باران به شدت می‌بارید و مردم زیادی ازدحام کرده بودند پدر بزرگ در میان جمعیت به سمت من جلو آمد و در حالی که قطرات باران از سر و رویش می‌چکید با نهیب به من گفت: بس کن زن یک نگاه به خودت و یوسف بنداز رنگ از سرو روی‌تان پریده به خانه برگرد، برو...، اگر خبری از شویت شد، من، جعفر و ننه اینجایم شما را در جریان می‌گذاریم، ناچار من و یوسف به خانه بر گشتیم ـ همسایه‌ها مدام سراغ پدرت را از من می‌گرفتند، در آن روزها جنگ بود، اما به این دل‌خوش بودیم که خانواده‌ها با وجود دوری و شرکت مردان در جنگ همسایه‌ها حق آب و گل را رعایت می‌کردند هیچ کس به خود اجازه نمی‌داد کوچک‌ترین اهانتی به هم دینیش روا بدارد اما حالا می‌بینیم ذهن مردم پر است از گمان‌های خوب و بد ...، عملیات میمک تمام شد اما پدر و عمویت همچنان لباس رزم بر تن داشتند، مادر رو به دختر کرد گفت: جعفر که پانزده ساله شد او هم همراه پدر به جبهه رفت، من ماندم و یوسف ـ شب‌ها هواپیماهای عراقی شهر را تهدید می‌کردند نه تلفنی بود نه برق درست و حسابی داشتیم دوره ی جدیدی که از بمباران‌ها شروع می‌شد، خانواده‌ها شهر را ترک می‌کردند با وجود اینکه در نقاط دورتری از یکدیگر به سر می‌بردند اما از احوال یکدیگر بی خبر نبودند صدام که اعلام می‌کرد شهرهای ایران را بمباران خواهد کرد، همراه ننه و پدر بزرگ اسباب و بار و بند را بسته و در اطراف شهر در زیر چادرها ساکن می‌شدیم. حملات هوایی و آوازه ی جنگ شهرها، منجر به بمباران‌های وسیع و دامنه دار به شهر ایلام (غربی‌ترین شهر ایران) می‌شد خبر هجوم، بمباران و کشتار و ویرانی چنان مردم را متأثر می‌کرد که از شهر و آبادی گریزان می‌شدندـ اندکی بعد از ورود یا عبور هواپیماها، اهالی شهر و اطراف خصوصاً زنان و کودکان دچار وحشت می‌شدند تا جایی که ساعت‌ها در اضطراب به سر می‌بردند. اقامت چند ماهه ی مردم در کوهستان اطراف شهر عظیم و غیر ممکن نبود اما کمبود آب و سرویس‌های بهداشتی آن‌ها را به ستوه می‌آورد تعدادی حمام صحرایی درست کرده بودند و تعدادی با سفر پر از مخاطره به شهر در خانه استحمام می‌کردند، کمبود کالاهای، اساسی خانواده‌های مستضعف را در تنگنا قرار می‌داد و تا مرز قحطی پیش می‌رفت. در این میان با اعلام کالا برگ خانواده‌هایی که از نظر مالی ضعیف بودند خدا را شکر می‌کردند که در آن وضعیت جنگی بچه‌هایشان با شکم گرسنه سر به بالین نمی‌گذاشتند مردم خوب در یاد دارند که آن خانواده ی مستضعف به علت بیکار شدن مرد نان آور خانه که یک چاه کن بود چگونه به یکدیگر گوشزد می‌کردند که مبادا امشب از احوال او و خانواده‌اش غافل مانده‌اند ـ وقتی که به شهر در آن روزهای خالی از سکنه باز می‌گشتیم به یاد دوستان و اقوام می‌افتادیم که سال‌های دور و درازی در خیابان خیام میدان سعدی و شادآباد همان محله‌های قدیمی دیده بودیم که سرنوشت باعث گردیده بود در آن شرایط هر کس در جای و مکانی دورتر از شهر و دیار زندگی کند سیری که در محلات شهر می‌زدیم در پس ویرانی‌ها، صدای مردم غایب از نظر در گوش‌ها نجوا می‌کرد تماشای مساجد و مدارس ویران شده عبور بر بازارهای شهر خالی از داد و ستد در میان آوارهای تلنبار شده برای همه ی همشهریان بسی گران می‌نمود. دیدن صحنه‌های جنگ، مروری بر احوال کسانی بود که در عشق به امام و ایران از مال و منال خود بریدند و آن را در طبق اخلاص نهادند تا این دیار سر بلند و پایدار بماند. شهر در آن ایام و سال‌ها در نگرانی و اضطراب فوق‌العاده ای سر می‌کرد اگر کودکان و شیر خو ارگان اضطراب خطر حمله هوایی را در نمی‌یافتند، مادران با ترس و لرز آن را درک می‌کردند و بر اضطرابشان می‌افزود. ایلام بارها شاهد هجوم هواپیماهای جنگی و زخم برداشتن از انفجار بمب‌ها بود، خانه‌های شهر بارها در انفجار بمب‌های مختلف اهدایی شرق و غرب به صدام زیر و رو شده بودندـ سال 1364 با شهادت جعفر، یوسف هم به جبهه رفت حالا من ماندم تو که تو هم در قنداق و شش ماهه بودی میگ‌هایی که به آسمان شهر وارد می‌شدند و وضعیت قرمز که می‌شد من تو را تنگ در سینه می‌فشردم و مثل مرغ پر شکسته‌ای به سمت سنگر می‌دویدم که خدای ناکرده مبادا ترکشی به تو اصابت بکند. یک روز در اوج بمباران شهرها آقا رجب مرد همسایه بر اثر اصابت و انفجار بمب ناپدید و هیچ ردی از بنده ی خدا باقی نمانده بود، توی مراسم فاتحه بودیم که یک خودروی با بلند گو خبر از پیدا شدن نوزادی می‌داد که بلا فاصله می‌فهمم از بس نگران مصیبتی بودم که بر سر شیرین خانم همسر مرحوم فرود آمده بود، یادم رفت نوزادی همراه داشته‌ام و او را در بیمارستان جا گذاشته‌ام ـ روزهای بمباران ایام ملتهبی از جنگ بود هنوز هم سیمای آن دخترکان همسایه که از بمباران وحشت و زاری داشتند در هاله‌ایی از تقدس و طهارت در ضمیر من منعکس است دخترکان با اشک لرزان و دعا از خداوند می‌خواستند تا آن‌ها را در پناه لطف خویش دهد تا بر اثر بمباران جراحتی بر ندارند زندگی را دوست داشتند، خانه و محله‌شان را آباد دوست داشتند تهدیدات چنان عظیم بود که آن کودک چهار ساله هم آن را درک می‌کرد و برای سال‌های بعد همچنان در خاطر داشت.

توی اوج جنگ بود که مطلع شدیم عمویت مفقود شده پدر و پدر بزرگت تمام قرارگاه‌ها و محورهای عملیاتی ارتش و سپاه که ردی از عمویت در آنجا دیده می‌شد را گشتند، یک روز به مهران می‌رفتند و روزهای دیگر به اهواز، شرها نی، موسیان و شور شیرین... تا اینکه خبر آمد که عمویت در منطقه فکه به اسارت نیروهای عراقی در آمده است از آن به بعد کار ننه شده بود گریه، زاری و مور (مویه) کشیدن برای عمو و جعفر، او می‌گفت؟ حالا پسرم چه می‌کشد خورد و خوراکش چیست کجا می‌خوابد بعد با مشت به سینه می‌زد از ته دل آهی می‌کشید و صدام را نفرین می‌کرد که به تیر غیب هلاک شود.

روزها می‌گذشتند از یک طرف داغ جعفر بر دلم سنگینی می‌کرد از سوی دیگر غم دوری یوسف و پدرت دلم را می‌فشرد و نمی‌دانستم این سرنوشت مجهول که آن‌ها را از خانه و دیار خویش، از دوستان قدیمی و کسان خویش جدا می‌کرد و خدا می‌دانست تا کجا ادامه داشت و همه ی تلاششان را برای رسیدن به پیروزی نهایی به کار می‌بستند عشق به امام و اعتماد به او من را تسلی می‌داد. آهنگ جبهه می‌کردند و از ترک کردنش رنج می‌بردند. با آنکه یوسف 17 سال بیش نداشت از مناطق عملیاتی و دعای کمیل خاطره‌های دلنوازی داشت، جبهه، طالب جوان‌های رشید بود که در میانه میدان نبرد در جنب و جوش دایم به سر می‌بردند، گردن‌های ستبر و سینه‌های تازه نفس طالب رشادت و شهادت جوانان که با وقار سنگین این راه سخت را می‌پیمودند در رفتار آن‌ها اثر پهلوانانه‌ای داشت. جبهه برای یوسف همانند جعفر رؤیا بود. از وقتی آرامش درون خانه در شور غوغای دنیای خارج از خانه رنگ باخته بود، جبهه برای آن‌ها جاذبه ای تازه پیدا کرده بود، اندیشه ی سرباز امام زمان (عج) بودن همواره تصور عالی‌ترین آموزه‌ای بود که با تمام وجود به خاطرشان القاء می‌کردند در ابتدا و در مدت اقامت کوتاهی که از خانه دور بودند برای اولین بار با سلاح‌های جنگی و جبهه آشنا می‌شدند و آن را لمس می‌کردند یوسف مثل جعفر که به خانه باز می‌گشت تمام سعیش در طلب حلالیت شیر مادر بود تا راضی به رضایت شهادتشان باشم از خواب‌های آشفته بر می‌خواستم و به سرعت سیمای در خواب فرو رفته آن‌ها را می‌نگریستم که هیچ نشانه‌ای از رفتن و مردن در چهره ی آن‌ها دیده نمی‌شد و بعد آسوده سر به بالین می‌گذاشتم و با خود می‌گفتم این چه شور یست که نوجوانان هم سن و سال یوسف و جعفر که از وقتی امام در آن‌ها به دیده توقیر نگریسته بود خود را اندک اندک در شمار رسیدگان راه حق می‌دیدند و در طی مسیر زندگی با کلام امام و با نوای کاروان در عالم جهاد و شهادت حرکت می‌کردند.

 روزها گذشت و هر روز تعداد بیشتری از خانواده‌های شهر، داغدار فرزندانشان می‌شدند. یک روز نیروهای کمیته، شهیدی را از کردستان به ایلام منتقل کرده بودند که توسط نیروهای کومله ذبح شده بود، حالا پدر شهید خدا خدا می‌کرد که مادرش بویی از این ماجرا نبرد که هنوزم که هنوزه، مادر او را می‌بینم و نسبت به ایشان غمخواری می‌کنم.

 یک روز پدرت با کلاه آهنی به خانه آمده بود از او پرسیدم این چیست که بر سر گذاشته‌ای او با تبسم به من گفت: این سر مرا از تیر و ترکش محفوظ می‌دارد و من به دلم شده بود که اگر یوسف هم لباس آهنی به تن داشته باشد از تیر و ترکش انفجار بمب‌ها در امان خواهد بود و سپر بلای او می‌گردد. بعضی مواقع مرخصی یوسف چند روزی بیشتر طول می‌کشید، شروع به ایراد گرفتن از دست پختم می‌کرد سریع به جبهه باز می‌گشت، آخه من دل و نوایی نداشتم پدرت که می‌رفت، دوست نداشتم بدون او چند قابلمه را روی اجاق بگذارم. یاد پدر پر بود از فضای خاموش سنگین خانه، یاد قصه گفتن‌هایش از مؤذن خیاط باشی که با اذان گفتنش در نیمه شب‌های بغداد باعث گردید که زن پاک دامن را از دست خواجه ترکان نجات دهد، وقتی می‌گفت: به دستور حاکم وقت، خواجه را در گونی کردند و او را چنان زدند که استخوان‌های اعضای بدنش خورد شد و برای عبرت سایرین در آب فرات غرق کردند خاطرم را می‌نواخت.

 خوب در یاد دارم که در آواخر جنگ در آن روزهای پر وحشت بمباران‌ها و محاصره شهر ایلام که ارتش صدام تا نزدیکی شهر پیش آمده بود در طول عمرش یک بار برای همیشه به من گفت: اگر ناچار شدم باید زنان خانواده را بکشم تا بدست نیروهای متجاوز نیفتند و من هیچ گله مند نبودم ـ پدرت ذهن بدی از ارتش صدام داشت او می‌گفت: در دوره جوانی مصادف با حکومت «حسن البکر» بر بغداد، صبح‌ها به دنبال کار به بغداد می‌رفتم و شب‌ها به مهران باز می‌گشتم با کودتای صدام همچنان به رفتن به بغداد و برگشتن روزانه‌اش ادامه می‌داد تا اینکه یک شب مهمان کارفرمایش که مسیحی بود می‌شود، صبح بی‌خبر از همه جا خانه ی مرد مسیحی را ترک می‌کند. او می‌گفت: من می‌خواستم به موقع در سر کار حاضر شوم اما نه ماشینی بود و نه انسانی در خیابان‌ها دیده می‌شد تنها عبور گاه بی گاه جیپ ارتش بعث، سکوت خیابان‌های محلات بغداد را در هم می‌شکست، جلوتر که رفتم شخصی جلوی من را گرفت و گفت: (شنو ما تریدی) مگر نمی‌دانی حکومت نظامی است سپس اشاره به ابو تبر کرد که فلان سرهنگ نظامی را، چند روز پیش در خانه‌اش به قتل رسانده است عسکریه از طریق تعفن جسد، قربانی را در خانه‌اش یافته است و شرطه با تفتیش خانه به خانه در پی دستگیری ابوتبر است هرچه زودتر به خانه‌ات برگرد و هر غریبه‌ای در شهر باشد بازداشت خواهد شد و به سرعت به خانه‌اش رفت، او می‌گفت: حالا من گرفتار شده بودم اگر به خانه ی مرد مسیحی باز می‌گشتم مرد مسیحی دستگیر می‌شد اگر در خیابان می‌ماندم، دستگیر می‌شدم به ناچار با هر دوز و کلکی که بود از شهر خارج شدم و چند روزی در اطراف بغداد در درون تنور یکی از اهالی مخفی می‌شود و با آرام شدن اوضاء شبانه با پای پیاده از طریق قصرشیرین به ایلام باز می‌گردد، او می‌گفت: بغداد که در چشم مردمش همچون حصن ایمن و سلام جلوه می‌کرد، نزد پدرت و کردهای فَیلی یک کمینگاه حوادث و یک کانون تشتت و تزلزل می‌نمود صدام و حزب بعث که در مدت کوتاه کوشیده بودند بر مردم و عشایر عراق همچون خلفای اموی و عباسی تسلط یابد و با القای نفاق میان عرب و عجم به دشمنی با ایرانیان مقیم پرداخت با این همه بغداد که مقارن این ایام با وجود ایمنی نسبی از وحشت آوازه سوق دادن ایرانیان به هیجان آمده بود. بعدها می‌گفت این کار برای تصفیه حساب سیاسی بود که صدام به بهانه ابو تبر مخالفینش را از سر راه بر می‌داشت و ایرانیان را از عراق سوق می‌داد، همیشه می‌گفت: دوام حکومت صدام بر پایه زور و وحشت و تجاوز است. پدرت در سال‌های پایانی جنگ یکی از نیروهای اطلاعات و عملیات بود به عمق خاک عراق نفوذ می‌کرد و خبرهای ناگواری از اوضاء شیعیان عراق می‌آورد بعضی مواقع مأموریت او یک ماهی طول می‌کشید و وقتی به خانه باز می‌گشت بهترین هدیه ای که برای من به ارمغان می‌آورد بوی پیراهن و گرد خاک پوتینش بودـ سال 1364 در آخرین مأموریتش موفق می‌شود که به خاکریز عراقی‌ها نفوذ کند در بازگشت در میان میدان مین گرفتار می‌شود، شروع به خنثی کردن مین‌ها یکی پس از دیگری می‌کند که به یک مین تله‌ای برخورد می‌کند در حال خنثی کردن مین تله‌ای بود که یکی از سه مین تله‌ای که به وسیله سیم نا مریی به همدیگر وصل شده بودند منفجر می‌شود و یک پای خود را از دست می‌دهد و کشان، کشان خود را به سنگر بسیجیان می‌رساند از آن به بعد من شدم پرستارش و تو نیز یک ساله بودی که من هم تو را تر خشک می‌کردم وهم پدر را تیماری می‌دادم اواخر جنگ که شد نیروهای ایران وارد خاک عراق شدند و یوسف همچنان در جبهه‌ها حضور داشت بابا بزرگت چندین بار من را سرزنش کرد که چرا حاضر می‌شوم که یوسف برود او می‌گفت: دو فرزندم یکی شهید شد یکی اسیر شوهر توهم جانباز شده است فقط یوسف برای من مانده آن هم می‌ترسم که قد رعنای او را دگر بار نبینم ـ و از دست من چیزی بر نمی‌آمد در برابر بهانه گیری‌های او در آرزوی شهادت نمی‌دانستم که چه بگویم و راضی به رضای پروردگار می‌ماندم ـ از سوی دیگر موج انفجار باعث گردیده بود که پدرت با ترک جبهه و یاران دیرینه نتواند تصور درستی در خاطرش بپروراند به خلوت که می‌رفت می‌گفت: من اینجا چه کار می‌کنم. حتی خوردن غذا نیز برایش جای سوال داشت با بانگ بلند فریاد می‌کشید آنگاه سرش را محکم در دستانش فشار می‌داد یا با میله‌ای تمام شیشه‌های پنجره ی خانه را خورد می‌کرد، دوستانش نیز برایش تضرع و دعا می‌کردند که هرچه زودتر سلامتی گذشته را باز یابد سال بعد درست در اوایل سال 1366 روحیه ی گذشته به پدر بازگشت با پای مصنوعی راه می‌رفت و کارهای روزانه‌اش را خود به تنهایی انجام می‌داد با آغاز عملیات ایران در حلبچه، یوسف نیز مثل گذشته در صف حمله قرار داشت با ادامه عملیات شهر حلبچه به دست نیروهای ایرانی افتاد، عراق با بمباران شیمیایی مردم شهر را قتل عام کرد، من نگران شده بودم هر لحظه احساس می‌کردم که یکی درب خانه را می زند و خبر شهادت یوسف را به من می دهد در همین نگرانی بودم که عصر یکی از روزها که به گمانم پنجشنبه بود صدای زنگ خانه به صدا در آمد و من دلواپس به سرعت درب را باز کردم که یوسف در برابر دیدگانم قرار داشت از خوشحالی سر از پا نمی‌شناختم یوسف می‌گفت: حلبچه شهر ارواح شده بود خیابان‌ها مملو از اجساد اموات، مردان در کنار زنان، کودکان در آغوش مادر و خواهران در کنار برادران مرده و انگار هیچگاه به دنیا نیامده بودند ـ مرخصی یوسف که تمام شد من مانع رفتنش نشدم وقتی که او رفت در اواخر جنگ بود که عراق موفق شد جزیره فاو را از دست ایران خارج کند سپس مناطق یکی پس از دیگری از نواحی جنوب کشور دوباره به تصرف ارتش عراق در آمد و برای ما خصوصاً پدرت تحمل ناپذیر می‌نمود در خرداد ماه بود کماکان در آوارگی به سر می‌بردیم و از سر نوشت یوسف هیچ خبری نداشتیم ایران خبر داد با جابجایی نیروهایش از حلبچه به جنوب کشور قصد دارد مانع پیشروی ارتش عراق به داخل کشور گردد، ایران تک‌های نفوذی به عمق خاک عراق می‌زد، سه ماه به همین منوال گذشت یک روز ایران نیروهایش را فاتح میدان می دانست، روز دیگر عراق موفقیت خود را به اطلاع عموم می رساند ـ تلاش‌ها ادامه داشت تا اینکه ایران موافقت خود را با آتش بس خبر داد اما خبری از یوسف نبود که نبود، پدرت به هر کس می‌رسید سراغی از یوسف می‌گرفت یکی می‌گفت: توی حلبچه باقی مانده است دیگری می‌گفت: توی تک‌های نفوذی در شلمچه مفقود شده است ـ جنگ به پایان رسیده بود یک سال پس از جنگ پدر بزرگ از دنیا رفت و مادر بزرگ هم در سوگ او دنیا را ترک کرد ـ چند سال پس از جنگ با مبادله اسرا، آتش جنگ میان ایران و عراق خاموش گردید. اسرا که می‌آمدند پدر می‌گفت: احتمال دارد یوسف در میان اسرا باشد من لباس نو می‌پوشیدم و همراه پدر شاد و خرم در انتظار دیدار یوسف و عمو در اطراف میدان شهر در اجتماع مردم حضور می‌یافتیم، جوانان همراه با ضرب دهل و ساز دوزله (فلوت) چو پی (رقص محلی) می‌گرفتند اما نه از یوسف خبری شد نه از عمویت، بعدها با خبر شدیم که عمو در اعتراض به وضع اردوگاه در شب عاشورا همراه با چند نفر از هم رزمان به شهادت رسید و برای ما مشهود گردید که یوسف نیز در یکی از محورهای عملیاتی مفقودالاثر گردیده است ـ پدر از داغ یوسف روز به روز قامتش خمیده‌تر می‌شد، خطوط پیری به یک باره بر چهره‌اش نقش بست تا اینکه تسلیم رضای حق شد.

شب به پایان رسیده بود، حرف‌های مادر همانند برق در ذهن آذر می‌چرخید، فکر اینکه شهر با هر تهاجم در رعب و وحشت فرو می‌رفت و چادر مردم دور مانده از شهر، مأمن عشق و صفای خانواده‌ها به لطف از جان گذاشتگی های پدر، عمو و برادرانش که از جنوبی‌ترین نقطه تا آخرین نقطه شمال غربی کشور حضور داشتند او را به وجد می‌آورد وقتی فهمید که خون جعفر و عمویش، حضور پدر و یوسف و همانند خیل عظیمی از هم رزمان در جبهه سندی بر مقاومت ملت ایران در برابر تجاوز به حساب می‌آید به خود افتخار می‌کرد و در آسمان پر ستاره‌اش نقش نگار پدر رزمنده‌اش با محاسن کوتاه لباس خاکی و اندام متوسط به زیبایی مجسم بودـ در همین افکار بود که خواب کم، کم تمام وجودش را فرا گرفت.

دوشنبه روز عید نوروز فرا رسیده بود آذر همراه مادر خودشان را به اتوبوس‌های کاروان نور رساندند طولی نکشید با سوار شدن مسافران، اتوبوس‌ها به راه افتادند، وسیله‌های نقلیه مناطق را یکی پس از دیگری پشت سر گذاشتند و به مناطق صفر مرزی نزدیکتر می‌شدند، انگار ماشین جنگی فرسوده به جا مانده مهاجم مثل چراغ جادوی علی بابا دیگر به دست ناز کشیدن برای بیدار شدن و بر آوردن نیاز صاحبش ندارند و در حصار آلاله‌های سرخ داغدار باز داشته شده‌اند در هر جای چنگوله سفره‌هایی از گل دسته‌های شقایق رویده شده بود، آثار و ابزار جنگ در منطقه مرزی پراکنده شده و خدا می‌داند تا چند هزار سال خاک خواهند خورد و ملت‌ها به جان فشانی های فرزندان میهن افتخار خواهند کرد و دیگر سیم‌های خاردار میدان‌های مین باعث ناخرسندی دو ملت ایران و عراق نخواهد شد ـ سنگرهایی که روزگاری در آن قلب‌هایی در دفاع از میهن می‌تپید و در اوج تپیدن‌ها در بستر آن برای همیشه آرام و خاموش می‌گردیدند در جای، جای خاک ریز سرخ باران خورده هنوز هم آثاری از مقاومت در آن‌ها دیده می‌شد. تابلوهای آهنی زنگ خرده حکایت از موقعیت شهدا و پوکه‌های بی فشنگ، یادی از نبردهای بی امان بر سر ایستادگی که تا پای سربازی در راه دفاع از ایران پیش رفت، داردـ تا عصر بستگان شهدا شاهد آثار بجا مانده از جان گذشتگی فرزندان، پدران و برادرانشان بودند و از روی عاطفه برای مظلومیت شهدا در عین گمنامی اشک می‌ریختند.

پنجشنبه ساعت 8 صبح در اولین هفته از سال نو بر طبق وعده شهدای تفحص شده باید تشیع و به خاک سپرده شوند و کماکان پیره زن از سرنوشت یوسفش بی خبر بود ولی تصمیم داشت تا با حضور در مراسم به جان فشانی های آن‌ها تکریم و تجلیلی کرده باشد با همان قد خمیده‌اش خود را به مراسم رساند، مشایعت شهدا از میدان شهدا تا وادی شهدا بر گذار می‌گردد در طول مسیر آذر نیز به مادر ملحق گردیدـ هم صدا با مردم، شعار می‌دادند این گل پرپر از کجا آمده از سفر کرببلا آمده ـ مادر با هر شعار که می‌داد بیشتر، بیشتر به یاد یوسف می‌افتاد کم کم اشک در چشمان کم سواش حلقه می‌زند و زمام ناله را از کف داد، زار، زار گریه کرد ـ آذر نگران بود نگران از اینکه مادر در میان جمعیت به صرع مبتلا شود ذهنش را آزار می‌داد، دست مادر را رها نمی‌کرد او را دلداری می‌داد، مادر آرام شد، کم کم به وادی شهدا رسیدند پرچم‌ها نیمه افراشته شدند، مردم نماز میت به جماعت گذاشتند، فضای گلزار شهدا روحانی بود نسیم به وزیدن گرفت مویه‌های خیر بانو بر مزار سرباز گمنام همه را متوجه خود کرده بود مادر مویه می‌کشید یوسف را خطاب قرار می‌داد می‌گفت: رستم الان نه خواب ویه ـه ـه ... کی وقت خوابه وقت دوان هفت آسیابه، رستم جَیشی کردی تار و مار، خواب خیال دشمنان ایران غلطانی به خون از سر تا به پا سیاه برگم از تاب دوری دل بی قرارم بینائی دیده‌ام دل پرز خونم رستم به فدای خاک گلگونت ...ـ سپس اجساد را جهت خاک سپاری از تابوت‌ها بیرون آوردند آنگاه آذر و حاضرین با نگاهی از روی تعجب خلعتی دیدند که جمع شده بود بیچاره مادرش بانگ بر آورد خدایا از آن نام و نشان از آن شاخ برگ سال‌های سال زیر خاک چیزی جزء مشتی استخوان نصیبم نشد بر سر و روی می‌زد همسر پیرش و فرزندان که حال خوبتری نسبت به او نداشتند پیره زن را تسکین می‌دادند ـ مراسم به پایان رسید مشایعت کننده‌ها یکی، یکی از اطراف قبر پراکنده شدند و مادر، دختر به خانه آمدند.

  چند سال بعد آذر خانم در پی سرنوشت به خانه بخت رفت ـ و مادر نیز راضی به رضای پروردگار گردید می‌گفت: قسمت این بود که فرزندانم در این برهه از زمان به دنیا بیایند و قضا و قدر آن‌ها در این بود که با جنگ و دفاع از کشور رقم بخورد، وعده دیدار را به قیامت واگذار می‌کرد در آن روز که اسرافیل بر نفخ صور می‌دمد و مردگان به اذن خداوند زنده می‌شوند می‌گفت: در آن زمان است که می‌توانم دیده به دیدار جمال یوسفم تازه کنم.