گزارشی از ستیغ رشادت- قسمت دوم

ستیغ رشادت- قسمت دوم

آنچه تاکنون درباره «ستیغ رشادت- قسمت دوم» منتشر شده است را در ادامه بررسی می‌کنیم.

خلیل سعادتیان

وقتی که هواپیماهای میگ ساخت کشور اتحاد جماهیر شوروی در خدمت نیروی هوایی عراق برای نشان دادن تهدید و ارعاب به مردم غیر نظامی، در آن روزها با پروازهای متعدد صدای صوت آن‌ها از سوی کوهپایه‌های جنوبی به گوش‌ها می‌رسید، مردم به سرعت به ­دنبال صدا دست‌را سایبان چشمان می‌کردند و کرانه‌های آسمان لاجوردی را می‌کاویدند، میگ‌ها که از اندازه آن­ها معلوم بود، که در ارتفاع پایین یا بلندی از آسمان شهر با رنگ تیره در مسیر جنوب به شمال در پرواز بودند، پس از چند دقیقه سر و صدای صوت سر سام آوری که از موتورهای جت آن­ها به گوش‌ها می‌رسید، از روی آسمان شهر ناپدید می‌شدند.

 اخبار جنگ.

با آغاز جنگ، مردم به دنبال کسب اخبار موثق از مناطق جنگی، خبرهای نیم روزی ساعت چهارده صدای جمهور اسلامی ایران را برگزیدند. از این رو، پدران و بزرگ‌ترهای خانواده، یک ربع مانده به پخش اخبار نیم روزی همه را وادار به سکوت می‌کردند. هر چند خود آن­ها در متن حوادث قرار داشتند، یا در بازگشت افراد از مناطق جنگی اتفاقات و مشاهدات خود را از صحنه‌های نبرد برای یکدیگر بازگو می‌کردند، اما فراتر از مسایل روز دوست داشتند که احوال کشور را از صدای جمهوری اسلامی ایران بشنوند. یکی از این رویدادها که خود به عینیت دیده بودند، نخستین تهاجم نیروی هوایی ایران به عمق خاک عراق، در پاسخ به ماجرا جویی‌های صدام بود. با تعجب! می‌گفتند همین دیروز بود که هواپیماهای جنگی ایران با عبور از فضای شهر به سمت کشور عراق، همانند ابری در وجب به وجب از کرانه‌های آسمان دیده می‌شدند. وقتی که مردم عادی با غرور اطمینان بخش، دم از مشاهدات خود می‌زدند، برای القای تصوراتشان مدام به دیگران می‌گفتند، واقعاً دیدن آن همه جنگنده در آسمان بسیار شگفت انگیز بود.  

اخبار رادیو نیز خبر از آغاز زور آزمایی خلبانان نیروی هوایی دو کشور با جنگنده‌ها برای نشان دادن آنچه در پنجه داشتند، می‌داد. مردم می‌گفتند: قدرت نیروی هوایی ایران در حکومت گذشته مثال زدنی بود. اشاراتی می‌کردند که نیروی هوایی ایران این توانایی را دارد تا به مثابه قدرت بازدارنده در مقابل تهاجم عراق عکس‌العمل جدی از خود نشان دهد. مردم که تمام ذهن و فکرشان متوجه تفاسیر کارشناسان نظامی از صدا و سیما بود، با غرور می‌گفتند «نیروی هوایی ایران با دارا بودن چهارصد و پنجاه فروند جنگنده باقی مانده از حکومت مخلوع گذشته، یکی از بازوان نیرومند ارتش در برابر تجاوز بیگانگان به حساب می‌آید» وقتی که جنگنده‌ها سایه وسیع امنیت خود را بر روی شهرهای نوار مرزی در مسیر پروازی که در پیش رو داشتند، می‌گستراندند، مردم عادی از اهالی شهر و روستاها گرفته تا شاطر نانوا، بزاز، قصاب و خانه دار همه به خلبانان افتخار می‌کردند، روحیه­ی اهالی شهر از دیدن هواپیماهای خودی در آسمان مضاعف شده بود، چندی نگذشت که مردم به جای نصب تابلو مناظر بر در و دیوار، تصاویری از جنگنده‌های عجیب و غریب به درب دکان­ها، اطاق نشیمن و هال پذیرایی خانه خود نصب می‌کردند، کار فروشنده‌های دور گرد نیز به فروش تصاویر جنگنده و ادوات نظامی تغییر کرد، فروشنده‌های دوره گرد تعدادی در حدود بیست تا بیست و پنج عکس از تصاویر را به ­صورت تابلو در دست می‌گرفتند و به در خانه‌ها می­آمدند که مشتریان خوبی هم داشتند. تعدادی از بچه‌ها تمایل داشتند به جای خواندن نامشان، آن­ها را به اف چهارده یا اف پانزده صدا می‌زدند، و خود را همانند یک جنگنده فرز و چابک می‌پنداشتند. یک هفته‌ای از اولین تهاجم هوایی ایران به عراق گذشت در میان کوچه‌های محلات شهر که راه می‌رفتیم کماکان مردم با تحسین از خلبانان، از عواقب تهاجم ایران به عراق سخن می‌گفتند، چهره­ها بشاش، گونه‌ها گل انداخته بود. «شاطر علی با روحیه­ی­ قبراق همیشگی خمیر را با وردنه پهن می‌کرد سپس در آن واحد دست راست را به داخل تنور برده و خمیر را به دیواره تنور می‌چسباند. در پاسخ احساسات مشتریانش هر از گاهی می‌گفت: دیدید چند تا هواپیما در آسمان بود» مشتریانش نیز با لبانی خندان احساسات شاطر را جواب می­دادند و می‌گفتند: «حالا ارتش عراق توان نیروی هوایی ایران را می‌فهمد» پرواز جنگنده‌های ایران سوژه­ای شده بود، تا گوشه‌هایی از تصاویر آن در خبرهای سراسری شامگاهی تلویزیون به نمایش در آید، تا توان و قدرت نیروی هوایی ایران برای همگان آشکار گردد و این پیام را به مردم ایران می‌داد که نیروهای مسلح وفا دار به میهن، دست بسته در برابر تجاوز خاموش نخواهند نشست.                                                                                

اولین بمباران شهر ایلام.

آبان ماه 1359 دو ماه پس از تهاجم عراق به ایران، قسمت­هایی از نوار مرزی اشغال‌شده بود. از سوی دیگر باران‌های شدید پاییزی، همچنان می‌بارید، ارتفاعات شمالی و شرقی و جنوب به شمال غربی شهر شامل: کله انار، گچان، ما نشت، هانی وان، شش دار و... تا دامنه در مه و ابر تیره فرو رفته بودند صدای شرشر جاری شدن آب از ناودان خانه‌ها در طول شبانه روز ادامه داشت، قطرات باران پس از برخورد بر سطح زمین در میان دره­ها و شیب­های کوهستان به هم می‌پیوست، با تشکیل جویبارها و سرا زیر شدن از شیب تند، به سیلاب­های شدید تبدیل می‌شد، که در رودخانه‌های فصلی به صورت سیل به جریان می‌افتاد، جریان تند و سریع آب، خاک سطح زمین را شسته و در خود می‌پیچید، قلوه سنگ­های بزرگ را از جای کنده، با غلتیدن در میان گل­ و لای در بستر رودخانه به حرکت در می‌آورد، که صدای برخورد آن­ها با سطح جویبار به وضوح شنیده می‌شد. گل و لای همراه با جریان شدید سیل با سرعت هر چه تمام­تر در جهت شیب زمین به مناطق پایین دست سرا زیر می‌شد، همسایه‌ها که نگران گرفتار شدن کاشانه‌هایشان در سیلاب بودند، خانه‌ها را ترک کرده و خشم طبیعت را به نظاره ایستاده بودند، آقا محمد، مرد همسایه می‌گفت: «خدا به حال آواره‌ها بسازد که در زیر چادرها، مجبورند با این وضعیت زندگی کنند» همسر آقا محمد گفت: «چاره‌ای نیست ما هم اگر بودیم مجبور به گذران زندگی بودیم» جریان سیلاب‌های فصلی مردم را با مشکلاتی از قبیل، قطع راه­هایی که از میان رودخانه فصلی می‌گذشت، آب‌گرفتگی خانه‌های مجاور، جمع شدن گل و لای در کوچه‌ها و در درب منازل و ... از جمله معضلات ساکنان حریم آن یعنی خانه‌های بالاتر از مسجد امام جعفر صادق (ع) به حساب می‌آمد. هر چند لطف صفای ابرها در باریدن بود. اما ادراک عقلی به اهالی شهر فهماند که در روزهای ابری کمتر شاهد جولان هواپیمای میگ در آسمان شهر خواهند بود تقریباً ابرهای باران زا مانع از پرواز جنگنده‌های میگ عراقی در نزديكي سطح زمين بر روی شهر می‌شد، از سوی دیگر خدا را شکر می‌کردند، که در تابستان کمبود آب ندارند. با پایان یافتن ریزش نزولات آسمانی مردم یقین داشتند که آسمان دوباره شاهد جولان گه کرکسان خواهد شد و همچنان باید سر و صداهای آن‌ها را تحمل می‌کردند.                                                                        

   در اولین دقایق بامداد پنجشنبه شبِ مهتابی آبان ماه 1359 سکوت بر شهر حاکم بود، به ­جز جیرجیر ممتد جیر جیرک­ها، صدایی شنیده نمی‌شد. بچه‌ها به دور از دغدغه­های فردا در عالم کودکی، چنان در بستر ناز به خواب فرو رفته بودند، سبک‌تر از پر قو، راحت‌تر از نسیم، بی خیال از دنیای پیرامون، همراه با زمزمه‌های لالایی مادران، به ناگاه این رویاهای رنگین، رنگ شومی به خود گرفت، به سرعت از بستر بر خواستم، به دنبال انفجار مهیب، همه­ی همسایه‌ها با لباس خواب در کوچه جمع شده بودند. به جهت برودت هوا، می‌لرزیدند. اهالی مات و مبهوت مانده بودند، مادران دلواپس و دلشان همانند سیر و سرکه می‌جوشید و اضطراب همه وجودشان را فرا گرفته بود، صدای وحشتناك از داخل شهر به گوش‌ها رسیده بود. مردان نیز با خون سردی می‌گفتند: چیزی نیست، نترسید، نترسید، قصد داشتند که از اضطراب زنان و بچه‌ها بکا هند. دقایقی سپری شد و هیچ اظهار نظری شنیده نمی‌شد. آقا محمد در حالی که پتوی «بور» روی سر و دوشش پیچیده بود در عین سر در گمی می‌گفت: انفجار احتمالاً ناشی از بمباران هوایی باشد، با کمی درنگ گفت: همین چند روز پیش خبرهای جسته گریخته از زبان مردم در اين مورد شایع شده بود، هر روزی که بیشتر از جنگ می‌گذرد احتمال حمله به شهرها توسط عراق نیز بیشتر می‌شود. مردم جنگ زده، از شهر مهران به اجبار نقل مکان کرده بودند، تا خود را از شر جنگ در امان بدارند، آن­ها معني پژواک صدا را به درستی فهميده بودند، آری صدا، صدای انفجار و عامل آن نیز بمباران هوایی شهر بود. مهاجران كه پس از حمله­ی عراق به نوار مرزي در مساجد و مدارس شهرهای مجاور سکونت داده شده بودند و اردوگاه­هایی با خیمه‌های برزنتي نيز در اطراف شهرهای معین براي آن­ها برپا شده بود. دلواپسی آن­ها سبب می­شد که زنان و کودکان بیش­تر دلواپس و مضطرب شوند. بعد از انفجار مهیب، شهر در دل تاریکی سکوت شبانه خود فرو رفت، زيرا مردم هیچ‌گاه صداي انفجار را با اين شدت، تجربه نكرده و در یاد نداشتند.                                                          

     صبح همان روز مردم براي مشاهده­ محل انفجار به سمت مرکز شهر روانه شدند، محل انفجار در گاراژ مسلم، تنها ترمينال شهر ایلام در آن زمان، واقع در خيابان طالقانی در مجاورت بانک ملي و فرمانداری رخ داده بود، خیابان­های اطراف بمباران، مملو از پاره‌های آجر و آهن آلات قراضه ایی شده كه به دلیل شدت انفجار در هم پیچیده و به خیابان­های اطراف پرتاب شده بود. تیر آهن­ها تاب خورده، درب و پنجره‌های شکسته، خورده شیشه­ها و تکه‌های آجر از جمله مصالحی بود، که بر روی آسفالت خیابان‌های مجاور پرتاب شده بود. کانون انفجار، وسعتی به ابعاد 500 متر مربع را تخریب و گودی به عمق سه متر در زمین حفر و مقداری آب در ته آن جمع شده بود. مردمان ساده و متعجب با رسیدن به محل انفجار گرداگرد آن حلقه می­زدند، هر كسی چیزی می‌گفت. مرد میان سالی در حالی که مدام به زیر چانه دیگران می­رفت، می‌گفت: «آقا در لحظه بمباران فقط دو دانش آموز شهرستانی شهید شده‌اند، بیچاره‌ها لحظه بمباران در گاراژ بودند، شب­ها با اجاره مسافرخانه به انجام تکالیف مدرسه و استراحت مشغول می‌شدند. تعداد زیادی از افراد ساکن در خانه‌های اطراف نیز جراحاتی برداشته‌اند که به بیمارستان منتقل شده بودند». حاضرین در هر شغل و کسبی دم از کارشناسی می­زدند، از نحوه بمباران نیز برای خود تفاسير خاصي داشتند. مثلاً مردم با این تفکر که شهر به علت محصور بودن توسط کوهستان‌های اطراف حتی در باور داشتند، هواپیمایی که توانسته بود با استفاده از تاریکی شب این جسارت را انجام دهد، به وسیله موتورهای خاموش به سمت شهر پایین آمده و بمب را رها كرده و به سرعت از آسمان شهر متواری شده است. خانه‌های اطراف کانون انفجار به طور جدی آسیب دیده بودند، نگاه و تمام ذهن حاضرین متوجه سمتی بود، که صدای مور[1] همراه با حزن شیون زنان که مصیبتی در بمباران به آن­ها وارد آمده بود، به گوش می­رسید اقوام و آشنایان خانواده‌های حادثه دیده با كمك همدیگر مشغول تخلیه اسباب و اثاثیه آسیب دیدگان از ویرانه‌های ساختمان­ها بودند، شدت موج انفجار، شیشه‌های خانه‌های دورتر را به طور كلي در هم شکسته بود، بر روي دیوارهای خانه‌ها و ساختمان‌های اداری مجاور، صحنه­ی بمباران، شكاف­هاي عمیقی در بین بند آجرها نمایان و اتصالات ستون به سقف از حالت صلب خارج شده بود و هر لحظه بیم آن می‌رفت که اجزاء و شکل هندسی ساختمان­ها در هم ریخته و خانه‌ها ویران شوند. صحنه­ی بمباران تا چند هفته محل اجتماع مردمی بود که از دیدن عمق فاجعه شگفت زده شده بودند. انگار با خود می‌گفتند: انفجار بمب‌های مخرب چه کارهایی می‌کند. ایام سپری شد و شهر به روند عادی بازگشت، اما آثار محل انفجار کماکان در ذهن مردم شهر به جای مانده بود، خانه‌های منطقه بمباران شده نیز به امان خدا رها شد و ساکنانشان به اجبار خانه بدوش شده بودند، با گسترش جنگ به نواحی مختلف مرزی، كسب اخبار جنگ از مهم‌ترین كارهاي روزمره مردم به شمار می‌آمد، پیچ ولوم رادیو و تلويزيون را می‌چرخاندیم و برنامه‌های آن پر از هشدار بود. که مردم را از خطرات احتمالی حملات هوایی آگاه می‌کرد. وضعیت جامعه وضعیت جنگی به خود گرفته بود رسانه ملی در این زمینه در شامگاه­ها با پخش برنامه‌های سریال گونه آموزش نظامی از رادیو و تلويزيون، به طور پیوسته و به صورت شنیداری ديداري، مردم غیر نظامی را آماده رویا رویی با خطرات احتمالی می‌کرد كيوسك­هاي محل عرضه کثیرالانتشار نیز مملو از ازدحام مردمی می‌شد، که با صف­های طویل مشتریان، براي تحویل روزنامه‌ها ساعت­هايی مدید در انتظار می‌ایستادند، صدای مشتریانی که بلند می‌گفتند: «روزنامه امروز کیهان، جمهوری اسلامی...داری» صاحب دکه نیز قیافه شرمندگی به خود می‌گرفت در جواب می‌گفت: «روزنامه دو روز پیش کیهان هست». حاضرین که می­دانستند خبر نامه‌های مربوط به دو روز گذشته به نوعی باطله محسوب می‌شد، از خرید آن منصرف می‌شدند، اصرار مشتریان برای کسب خبر تازه و رسیدن محموله روزنامه عصر کیهان ادامه می‌یافت و در بعضی روزها صاحب دکه عذر آن­ها را می‌خواست می‌گفت: «شرمسارم اتوبوس که از تهران روزنامه برای ما می‌آورد، در بین راه خراب شده است». آنگاه مشتریان سردرگم از اطرافش پراکنده می‌شدند. از سوی دیگر، بی اطلاعی مردم از اوضاع امور، ناشی از قطع مکرر برنامه­های صدا و سیما بود، که در این رابطه گیرنده‌ها هیچ ایرادی نداشتند قطع فرکانس­های رادیویی و تصویری گیرنده‌ها یک روز دو روز، بلکه هفته‌ها طول می‌کشید هنگامی که رفته رفته تصاویر برفکی شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران بر روی لامپ­های تصویری رویت می‌شد، بیشتر برنامه‌ها به جنگ و موضوعات آموزش نظامي اختصاص داشت پخش این­ گونه مسایل به وسیله گیرنده‌های تلویزیون‌های لامپی سياه و سفيد «آزمایش» و ترانزيستوري «شابلورنس» باعث می­شد که پیر و جوان با دیدن آموزش نظامی همگانی هشدارها را جدی بگیرند و خود را برای مقابله با تهاجمات بیشتر آماده کنند. علائمی که سریع بی پرده با کلمات (توجه، توجه) گوینده رادیو آغاز می‌گردید و با آژیر ممتد زیر بم بعد از چند ثانیه‌ای خاتمه می­یافت این وضعیت‌های که به «وضعیت قرمز» به مفهوم و علامت خطر حمله هوایی یا در شرف انجام قرار داشت. از مردم درخواست می‌کرد، که محل کار خود را ترک و به پناه گاه بروند «وضعیت زرد» نیز به مفهوم و علامتی بود که خطر حمله هوایی پایان یافته ولی احتمال حمله هوایی همچنان باقی بود، لذا انتظاری که از مردم داشت این بود که کماکان در پناه گاه باقی بمانند «وضعیت سفید» که آخرین مرحله دفع شر بود. معنا و مفهوم آن بود، که خطر حمله هوایی از بین رفته و آنگاه مردم با خیال راحت از پناهگاه خارج می‌شدند.

[1] - مور به صدای هم خوانی زنان در مراسم عزاداری و پرسه زنانه ، كه زنان اقوام  با فصاحت تمام نیکی‌های اموات را با شیون  برای همدیگر بازگو و به این صورت براي شخص از دست رفته عزا داري مي­كنند و  در نواحی غرب كشور مرسوم است.